IMUZ - Projekt Mokradła Polski
 

Siedliskowe zróżnicowanie mokradeł

 

Mokradła występują zwykle w różnej genezy i wielkości zagłębieniach terenu. Warunki wodne tych ekoSystemów są zróżnicowane, zależne od wielkości i cyklicznych zmian dopływu (opad, dopływ gruntowy i powierzchniowy) i rozchodu wody (ewapotranspiracja, odpływ gruntowy i powierzchniowy), a pośrednio - od rzeźby powierzchni terenu i budowy geologicznej.

W zależności od warunków dopływu i rozchodu wody wyróżnia się mokradła ombro-, topo-, soli- i fluwiogeniczne.

Mokradła ombrogeniczne (gr. ombros deszcz) są prawie wyłącznie zasilane wodą opadową. Najczęściej występują w bezodpływowych bądź słabo odpływowych obniżeniach położonych w obszarach wododziałowych (rysunek 1), głównie w morenowym krajobrazie młodoglacjalnym (północna Polska) i w górach, rzadziej - w morenowym krajobrazie staroglacjalnym i w zagłębieniach międzywydmowych oraz sandrowych. Jednym z największych mokradeł omawianego typu w Polsce jest torfowisko Karaska (ok. 1 000 ha), wykształcone na sandrze kurpiowskim, w strefie wododziałowej Omulwi i Rozogi.

 

1 - torf wysoki, 2 - torf przejściowy, 3 - torf niski mechowiskowy, 4 - torf niski turzycowiskowy, 5 - torf niski trzcinowy, 6 - torf niski olesowy, 7 - torfowisko źródliskowe, 8 - trzęsawisko, 9 - gytia (O - organiczna, W - węglanowa, M - mineralna), 10 - muł, 11 - grunt trudno przepuszczalny, 12 - namuł aluwialny piaszczysty, 13 - namuł deluwialny, 14 - niski i wysoki stan wody w cieku, 15 - zwierciadło wody gruntowej przy stanie wysokim

 

Rysunek 1. Rozmieszczenie i zróżnicowanie mokradeł na tle rzeźby powierzchni terenu i warunków wodnych (Żurek, Tomaszewicz 1996)

Mokradła topogeniczne (gr. topos miejsce, teren) są zasilane mało ruchliwymi wodami podziemnymi, napływającymi ze zlewni o dużych powierzchniach. Rozwijają się na międzyrzeczach i w strefach przywododziałowych, głównie na piaszczystych lub morenowych równinach o dość jednolitej budowie geologicznej, często w wyniku lądowacenia jezior. Ich zróżnicowanie na tych obszarach ściśle nawiązuje do rzeźby terenu. Mokradła tego typu licznie występują m.in. na równinach sandrowych Pojezierza Południowopomorskiego.

Mokradła soligeniczne (łac. solum podłoże, grunt) powstają w rejonie wypływu wód podziemnych (wycieków, źródeł) na powierzchnię terenu. Występują na obszarach o złożonych warunkach hydrogeologicznych, głównie na pagórkowatych i falistych wysoczyznach morenowych. W większości lokują się w dolinach rzecznych: u podnóża zboczy i tarasów nadzalewowych oraz w zagłębieniach mineralnego dna. Tego typu mokradła licznie występują w Kotlinie Biebrzańskiej.

Mokradła fluwiogeniczne (łac. fluvius rzeka) są zasilane zalewowymi wodami rzecznymi oraz wodami aluwialnymi (których rola zwiększa się po okresach zalewów). Zaliczane są również do nich ekoSystemy genetycznie związane z powierzchniowym spływem wody ze stoków. Typowe mokradła fluwiogeniczne zajmują zalewowe tarasy dolin cieków wodnych. Największe z nich występują w dolinach dużych rzek, np. Wisły, Odry, Narwi.

Ze względu na stan uwilgotnienia podłoża mokradła dzieli się na: stałe, w których zwierciadło wody gruntowej nie opada poniżej 50 cm. od powierzchni terenu, oraz okresowe.

W zależności od częstotliwości występowania i długości trwania zalewu oraz od dominujących w warstwie glebotwórczej warunków powietrzno-wodnych i żyzności gleby (zależnej m.in. od żyzności zasilającej mokradło wody) kształtują się określone warunki siedliskowe mokradeł. Decydują one m.in. o rozwoju określonych zbiorowisk roślinnych, kierunku przebiegu i nasileniu procesów przeobrażających nagromadzoną masę roślinną, ilości odkładającej się materii organicznej (najwięcej materii odkłada się w warunkach beztlenowych), rodzaju powstających utworów glebowych (np. torf, muł, utwór torfiasty) i gleb. W związku z powyższym, zróżnicowanie siedlisk jest często tłem dla opisu zróżnicowania ekoSystemów wodno-lądowych.

W zależności od stanu natlenienia gleby i występowania zalewu - tzw. warunków hydroekologicznych - wyróżniamy pięć podstawowych rodzajów siedlisk hydrogenicznych: torfowiska, mułowiska, gytiowiska, namuliska oraz podmokliska. Siedliska te różnicują się ze względu na żyzność na oligo-, mezo- i eutroficzne. W Polsce blisko 9/10 obszaru torfowisk to torfowiska eutroficzne, co wskazuje na zdecydowaną przewagę siedlisk mokradłowych cechujących się względnie dużą żyznością.

Ze względu na charakter posiadanych danych, w niniejszym opracowaniu został zastosowany stosunkowo prosty podział mokradeł na torfowe (torfowiska) i nietorfowe (gytiowiska, mułowiska, namuliska, podmokliska). Głównym kryterium wyróżniającym był w nim rodzaj zaakumulowanego utworu hydrogenicznego - torfu bądź utworu nietorfowego. Mokradła z występującymi od powierzchni terenu osadami jeziornymi były klasyfikowane jako gytiowiska.

Torfowiska

 

Torfowiska to najbardziej zróżnicowane mokradła w Polsce. W tych bagiennych, charakteryzujących się warunkami beztlenowymi siedliskach niemal nie zachodzi rozkład obumarłej masy roślinnej. Z gromadzących się szczątków roślinnych powstaje torf. Jego charakter ściśle nawiązuje do typu roślinności torfotwórczej. Miąższości złóż torfowych wynoszą od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów. W dużej części są to złoża niejednorodne, zbudowane z torfów kilku rodzajów.

Torfowiska rozwijają się w określonych warunkach geomorfologicznych, przy przewadze zasilania wodami podziemnymi, powierzchniowymi (zalewowymi) bądź opadowymi. W zależności od żyzności tych wód powstają torfowiska: niskie (najczęściej eutroficzne), przejściowe (mezotroficzne) bądź wysokie (oligotroficzne).

Torfowiska niskie występują w miejscach zabagnianych wolno przepływającymi, bogatymi w sole mineralne wodami gruntowymi bądź powierzchniowymi, najczęściej w dolinach rzecznych lub odpływowych zagłębieniach terenu. W zależności od warunków wodnych, w miejscach tych rozwijają się określone eutroficzne bądź mezotroficzne zbiorowiska roślin torfotwórczych.

Na torfowiskach o stałym dopływie wód podziemnych i prawie przez cały rok zalewanych wodą - występujących m.in. w płytkich zbiornikach wodnych w dolinach rzecznych (np. w starorzeczach), w płytkich, często wypłyconych w wyniku akumulacji gytii (osadu jeziornego) jeziorach przepływowych oraz na obrzeżach głębszych jezior - utrzymują się szuwary trzcinowe i odkłada torf szuwarowy. Torfowiska krócej zalewane (2-4 miesiące) są porośnięte szuwarami turzyc wysokich (torf turzycowiskowy).

 

Torf trzcinowy z dobrze zachowanymi blaszkami trzcin (fot. J. i M. Rycharscy)

W warunkach krótkotrwałych zalewów i umiarkowanego podtopienia, często przy dopływie wody wyciekającej z płytko rozciętych warstw wodonośnych, rozwijają się torfowiska ze zbiorowiskami leśnymi (olsami) bądź zaroślowymi (łozowymi), w których powstają torfy olesowe: łozowe i olchowe. Torfowiska olesowe najczęściej występują na tarasach zalewowych dolin rzecznych i w zagłębieniach względnie płaskich terenów (np. sandrowych).

Torfowiska mechowiskowe (z roślinnością turzycowo-mszystą, z której tworzy się torf mechowiskowy) powstają na obszarach o stałym i intensywnym dopływie wód podziemnych będących pod ciśnieniem, najczęściej w głębokich zagłębieniach terenu. Rozwijają się także na płytkich jeziorach bezodpływowych na skutek ich zarastania (od brzegu ku środkowi) przez rozwijające się na powierzchni wody turzycowo-mszyste pło (kożuch). Mają tu charakter trzęsawisk.

Jeden z największych kompleksów torfowisk niskich w Polsce znajduje się w Kotlinie Biebrzańskiej.

 

Torfowisko niskie w dolinie rzecznej (dolina Narwi; fot. Z. Oświecimska-Piasko)

 

Jezioro zarastające wielogatunkowym płem (jezioro Żubrowo na Suwalszczyźnie; fot. F. Jarzombkowski)

Osobliwością przyrodniczą są torfowiska niskie źródliskowe. W miejscach wypływu wód podziemnych w postaci skoncentrowanej (źródła) rozwijają się tzw. torfowiska kopułowe, w miejscach ich wypływu w postaci rozproszonej (wysięki lub wycieki) - torfowiska wiszące. Pierwsze występują głównie w silnie urzeźbionych obszarach glacjalnych, drugie - w górach, rzadziej na niżu, na zboczach obniżeń.

Prawdopodobnie najlepiej zachowanym torfowiskiem kopułowym w kraju jest znajdujące się na Pomorzu Słowińskie Błoto (221 ha). Najbardziej rozległy System wiszących torfowisk źródliskowych (ciągną się one w pasie o szerokości 30-60 m i długości 800 m) występuje na zboczach jeziora Juczno na Suwalszczyźnie.

 

Torfowisko kopułowe (dolina Sidry, dopływu Biebrzy; fot. P. Dzierża)

Torfowiska przejściowe są zasilane głównie ubogą w sole mineralne wodą opadową, przy niewielkim udziale przepływu wód powierzchniowych i gruntowych. Wykształcają się najczęściej w odpływowych zagłębieniach terenu, położonych blisko działów wodnych, często na obrzeżach torfowisk wysokich. Występują na nich zbiorowiska mszarno-turzycowe, a w późniejszych stadiach rozwoju - zarośla wierzbowe z brzozą bądź lasy brzozowo-sosnowe. W zbiorowiskach tych mają swój udział gatunki oligotroficzne. Złoża torfowisk przejściowych są zbudowane z torfów mszarnych i brzezinowych.

Torfowiska przejściowe występują głównie w młodoglacjalnym krajobrazie północnej Polski, mniej licznie - na obszarach staroglacjalnych i w górach. Jednym z większych tego typu mokradeł w Polsce jest torfowisko o powierzchni ok. 150 ha, znajdujące się w rezerwacie "Okólny Ług" na Nizinie Mazowieckiej.

 

Torfowisko przejściowe w obniżeniu śródwydmowym (Kotlina Sandomierska; fot. J. i M. Rycharscy)

 

Mech torfowiec - główny element mszarów torfowisk przejściowych i wysokich (fot. A. Klimkowska, G. Jobse)

Torfowiska wysokie są prawie wyłącznie zasilane wodą opadową. Wykształcają się w bezodpływowych zagłębieniach obszarów wododziałowych, a ich rozwojowi sprzyja występowanie w podłożu warstw utworów słabo przepuszczalnych. Powstają również w wyniku narastania złóż torfowisk niskich bądź przejściowych, po przerwaniu przez nagromadzony pokład torfu kontaktu korzeni roślin z zasobną w składniki mineralne wodą gruntową. Słabe zmineralizowanie wody opadowej warunkuje rozwój oligotroficznych zbiorowisk roślinnych z mchami torfowcami. W końcowym stadium rozwoju wykształcają się bory bagienne z sosną w drzewostanie. Swoisty typ reprezentują torfowiska wrzoścowe z mszarnikiem wrzoścowym. W złożach torfowisk wysokich występują torfy mszarne, wrzosowiskowe bądź bór bagnowe (zbudowane z mchów torfowców, z dużym udziałem kory i szyszek sosny).

Najwięcej torfowisk wysokich znajduje się na północy kraju. Oprócz wspomnianego przy omawianiu mokradeł ombrogenicznych torfowiska Karaska, większymi tego typu obiektami w Polsce są m.in.: Gązwa na Pojezierzu Mazurskim (w kompleksie z torfowiskami przejściowymi; 205 ha) czy Janiewickie Bagno na Pobrzeżu Koszalińskim (130 ha).

 

Torfowisko wysokie w terenie pagórkowatym (Suwalszczyzna; fot. F. Jarzombkowski)

Tabela 1. Klasyfikacja mokradeł (wg Żurka (1996), zmienione i uzupełnione) ( wyświetl tabelę )

 

Przykłady zróżnicowania budowy złóż utworów hydrogenicznych (dolina Narwi; fot. J. i M. Rycharscy)

 

 

a - torf szuwarowy z drewnem na namułach piaszczystych, 

 

 

b - torf turzycowy na namułach piaszczystych z warstwami bogatymi w materię organiczną, 

 

 

c - torf olesowy na namytym żwirze, podesłanym namułami piaszczystymi z materią organiczną, 

 

 

d - namuły piaszczyste z warstwami bogatymi w materię organiczną, 

 

 

e - namuły ilasto-pylaste na namułach piaszczystych z warstwami bogatymi w materię organiczną 

Gytiowiska to siedliska bardzo płytkich jezior z dnem wysłanym półpłynną gytią i zarastających od brzegów roślinnością torfotwórczą (trzęsawiska). Są tak nazywane również mokradła powstałe po odsłonięciu złóż gytii na skutek spuszczenia wód jeziornych w celu pozyskania terenów pod łąki i pastwiska. Te ostatnie po zaprzestaniu użytkowania przekształcają się w torfowiska. Gytiowiska występują głównie w północnej części kraju. Przykładem tego typu mokradła jest Nietlickie Bagno na Mazurach.

 

Częściowo rolniczo użytkowane, a częściowo zarastające zróżnicowaną roślinnością gytiowisko, powstałe po "odwodnieniu" płytkiego jeziora (Nietlickie Bagno na Mazurach; fot. J. i M. Rycharscy)

Mułowiska - bagienne siedliska o bardzo zmiennym uwodnieniu - wykształcają się w regularnie i długotrwale (6-9 miesięcy) zalewanych, płaskodennych dolinach rzecznych o bogatej mikrorzeźbie, najczęściej w strefie przykorytowej, starorzeczach bądź obniżeniach najniższych tarasów. Są to siedliska bardzo żyzne, charakteryzujące się dużą produkcją biomasy i szybkim jej rozkładem. Powstający w nich muł to bezstrukturalny utwór organiczny bądź mineralno-organiczny z bardzo małą ilością nierozłożonego włókna roślinnego, o znacznej zawartości naniesionych przez wody zalewów części mineralnych. Jego miąższość zazwyczaj wynosi 30-80 cm, w starorzeczach - do 100-200 cm. Mułowiska są siedliskami typowymi m.in. dla rozlewiska pod Tykocinem w dolinie górnej Narwi.


 

Płytkie starorzecza są typowymi miejscami występowania mułowisk (dolina Narwi; fot. J. i M. Rycharscy)

 

Mułowiska często występują w niewielkich obniżeniach wśród namulisk. Ich względnie duże uwilgotnienie jest wyraźnie zaznaczone w charakterze roślinności (dolina Narwi; J. i M. Rycharscy)

Namuliska to siedliska terenów okresowo zalewanych (do 3 miesięcy w roku) i przesychających, w których z naniesionych przez wodę cząstek mineralnych (piaszczystych, pylastych bądź ilastych) odkładają się namuły. W dużych, zalewanych wodami rzecznymi dolinach przeważa akumulacja tzw. aluwiów (ich miąższość dochodzi do kilku metrów), które są utworami macierzystymi mad rzecznych. Rozległe namuliska z madami występują m.in. w dolinach dużych rzek: Wisły, Odry, Bugu, dolnej Narwi, dolnej Warty i Pilicy. W zalewanych wodami spływów powierzchniowych mniejszych dolinach i terenach u podnóży zboczy większych dolin zachodzi osadzanie deluwiów (o miąższości najczęściej 30-40 cm), z których powstają gleby deluwialne. Namuliska z glebami deluwialnymi występują głównie w dolinach cieków o zlewniach zbudowanych z utworów ilastych i pylastych.

 

Występujące w większości dolin rzecznych namuliska powierzchniowo dominują wśród mokradeł nietorfowych (dolina Biebrzy; fot. J. i M. Rycharscy)

 

Namulisko piaszczyste (dolina Wisły na Mazowszu; fot. F. Jarzombkowski)

Podmokliska występują na terenach niezalewanych i przez część roku podmokłych - m.in. na obrzeżach różnego rodzaju obniżeń oraz w obrębie śródbagiennych "wysp" mineralnych (tzw. grądów). Powstają w nich utwory torfiaste bądź mineralne próchniczne, zbudowane z przemieszanych ze sobą silnie rozłożonych szczątków roślin i materiału mineralnego. Zazwyczaj osiągają one miąższość do 30 cm i występują w wierzchnich poziomach gleb glejowych. Na skutek odwodnień, siedliska tego typu na terenach otwartych stały się rzadkością.

 

Podmokliska często występują na pograniczu torfowisk i terenów niehydrogenicznych (Suwalszczyzna; fot. Z. Oświecimska-Piasko)

 

Występujące w dnach dolin mineralne wzniesienia to typowe miejsca występowania podmoklisk (dolina Narwi; Z. Oświecimska-Piasko)

 

Mokradła po odwodnieniu

 

Mokradła i związane z nimi hydrogeniczne utwory glebowe po odwodnieniu ulegają daleko idącym przeobrażeniom. Najczęściej jest ono skutkiem przeprowadzenia prac melioracyjnych bądź regulacji koryt cieków wodnych. Przy niedostatecznej ilości wody w siedliskach następuje przerwanie typowych dla naturalnych i półnaturalnych mokradeł procesów glebowych: bagiennego (torfo- lub mułotwórczego) i glejowego. Jednocześnie zostaje zapoczątkowany tzw. proces murszenia, objawiający się przekształcaniem występującego w wierzchniej warstwie gleby utworu organicznego bądź mineralno-organicznego (tabela 1). Torfy i muły przekształcają się w utwory murszowe, utwory torfiaste - w utwory murszowate, a utwory humusowe - w utwory murszaste bądź mineralne. W wyniku mineralizacji substancji organicznej następuje stopniowe zmniejszanie się miąższości utworów organicznych aż do całkowitego ich zaniku.

 

Głęboko odwodnione torfowisko ze zdegradowaną łąką (torfowisko Całowanie na Mazowszu; fot. A. Klimkowska, G. Jobse)

W dolinach o uregulowanych i/bądź obudowanych wałami przeciwpowodziowymi korytach rzecznych w istotny sposób zmieniają się warunki siedliskowe uzależnionych od zalewów mokradeł fluwiogenicznych, m.in. namulisk i mułowisk. Na skutek przerwania dostaw składników pokarmowych przynoszonych z wodą, zmniejsza się ich żyzność i dynamika procesów biologicznych. W przypadku namulisk zostaje przerwany typowy dla nich proces namulania.

 

Wały przeciwpowodziowe wyznaczają zasięg mokradeł zasilanych wodami rzecznymi (dolina Wisły na Mazowszu; fot. F. Jarzombkowski)

Mimo, że mokradła po odwodnieniu zupełnie tracą swój pierwotny charakter z reguły nadal są nazywane torfowiskami, mułowiskami, namuliskami bądź podmokliskami. Dla podkreślenia, że są one wtórnie przeobrażone używa się określeń typu "odwodnione torfowisko" czy "stara mada". Z kolei nieodwodnione torfowiska są nazywane torfowiskami "czynnymi", "aktywnymi" bądź "żywymi". W niniejszym opracowaniu pojęcia "torfowisko" czy "mokradło nietorfowe" odnoszą się zarówno do siedlisk pozostających w stanie zbliżonym do naturalnego, jak i przeobrażonych na skutek zmiany warunków wodnych. Torfowiskiem jest nazywane każde złoże torfowe, niezależnie od tego czy występuje na nim proces torfotwórczy czy murszowy.

 


Oprac. Marek Rycharski

 

 

MATERIAŁY DO UŻYTKU WEWNĘTRZNEGO

© Prawa autorskie do tekstów, zdjęć, rysunków i map zamieszczonych na tej stronie są zastrzeżone i chronione polskim prawem.