IMUZ - Projekt Mokradła Polski
 

Zagrożenia i ochrona

 

Prawie każdego rodzaju działalność człowieka na mokradłach bądź w bezpośrednim ich sąsiedztwie w mniejszym lub większym stopniu wpływa na stan ich środowiska. Najczęściej wywołuje zmiany niepożądane, prowadzące do zmniejszania się walorów przyrodniczych tych ekoSystemów i ich znaczenia w kształtowaniu bioróżnorodności czy zasobów wodnych, a w skrajnych przypadkach – do ich degeneracji i zaniku.

 

Knieć błotna (Caltha palustris) – w ostatnich dziesięcioleciach nastąpił znaczący spadek liczby stanowisk tego „popularnego” gatunku (fot. J. i M. Rycharscy)

Stan środowiska mokradeł jest przede wszystkim uzależniony od stanu ich zaopatrzenia w wodę i od jej jakości. W większości mokradła w Polsce są bezcelowo odwadniane w ciągu całego roku, głównie przez stare, wybudowane najczęściej do lat 70. XX w. Systemy melioracyjne, nie posiadające (celowo bądź w wyniku dewastacji) urządzeń piętrzących. Szacuje się, że w znaczący sposób oddziałują one na warunki wodne ok. 60% obszaru dolin rzecznych. Wiele mokradeł jest odwadnianych, mimo, że nie są już rolniczo użytkowane. Wielkoobszarowe zmiany stosunków wodnych są też wynikiem uregulowania i obwałowania koryt rzecznych (rzeki są uregulowane w ok. 40% łącznej długości), a także poboru wód podziemnych. Do tego typu zmian w skali kraju przyczyniają się także zmiany klimatu.

Szacuje się, że w wyniku odwodnienia złóż torfowych, zmniejszenia się ich miąższości i pojemności retencyjnej do połowy lat 70. ubiegłego stulecia z polskich torfowisk „bezpowrotnie” odpłynęło co najmniej 150 mln m3 wody.

W miarę intensyfikacji rolnictwa coraz większym problemem staje się spływ do wód powierzchniowych i podziemnych związków azotu i fosforu z nadmiernie bądź niewłaściwie nawożonych obszarów rolniczych, a w następstwie – eutrofizacja (przeżyźnianie) zasilanych tymi wodami siedlisk wodno-lądowych. Szczególnie wrażliwe na eutrofizację są oligo- i mezotroficzne torfowiska wysokie i przejściowe. Na torfowiskach eutrofizacja często zachodzi w wyniku nawet niewielkiego podsuszenia i uwalniania się z torfu azotu w formie przyswajalnej dla roślin.

 

Jakość wód rzecznych wpływa na jakość mokradeł fluwiogenicznych (rzeka Narew; fot. J. i M. Rycharscy)

Zagrożeniem dla bioróżnorodności mokradeł związanym z obecną sytuacją ekonomiczną polskiego rolnictwa jest przede wszystkim wkraczanie roślinności inwazyjnej na porzucane przez rolników z powodu nieopłacalności ich użytkowania, a wcześniej ekstensywnie użytkowane podmokłe i bagienne łąki oraz pastwiska. Przy tradycyjnym użytkowaniu ekoSystemy te są jednymi z najcenniejszych w Europie – po jego zaprzestaniu zarastają roślinnością ziołoroślową, a następnie są zajmowane przez zbiorowiska zaroślowe i leśne, co powoduje znaczne obniżenie ich różnorodności gatunkowej. Istnieje obawa, że niektóre rolniczo nieużytkowane mokradła będą świadomie zalesiane.

 

Ekspansja brzozy na niekoszonej łące turzycowej (dolina Biebrzy; fot. J. i M. Rycharscy)

Niektóre elementy przestrzennego zagospodarowania terenów mokradłowych (np. grunty orne, zabudowa, szlaki komunikacyjne) prowadzą do ich wyraźnej fragmentacji, co skutkuje pogorszeniem warunków funkcjonowania krajobrazowych Systemów ekologicznych i obniżeniem bioróżnorodności gatunkowej.

Jednym ze skutków gospodarczej działalności człowieka jest całkowite zanikanie mokradeł. Postępująca intensyfikacja rolniczego użytkowania oraz upraszczanie struktury krajobrazu w wyniku koncentracji własności ziemi i jej komasacji stwarzają zagrożenie dla istnienia mokradeł śródpolnych. Niektóre torfowiska i gytiowiska są niszczone w wyniku eksploatacji torfu i gytii. Duże kopalnie torfu działają na największych w kraju i niezwykle cennych przyrodniczo torfowiskach wysokich, np. Imszar, Karaska. Półlegalna eksploatacja torfu z rolniczo użytkowanych torfowisk niskich jest często prowadzona pod pretekstem kopania stawów rybnych.

 

„Przydomowa” kopalnia torfu (dolina Narwi; fot. J. i M. Rycharscy)

 

Eksploatacja torfu często odbywa się „przy okazji” kopania stawów rybnych (torfowisko Całowanie na Mazowszu; fot. A. Klimkowska, G. Jobse)

Ze względu na rolę, jaką mokradła pełnią w środowisku przyrodniczym ważne jest utrzymywanie ich w stanie naturalnym bądź jak najbardziej do niego zbliżonym. W tym celu, w skali kraju należy:

 

 

przeciwdziałać nadmiernemu bądź nieuzasadnionemu odpływowi wody z ich obszaru,

 

 

zaprzestać regulacji rzek i mniejszych cieków wodnych,

 

 

racjonalnie korzystać z zasobów wodnych,

 

 

ograniczać stosowanie nawozów mineralnych i środków ochrony roślin w bezpośrednim sąsiedztwie mokradeł,

 

 

podtrzymywać bądź przywracać ekstensywne użytkowanie ekoSystemów półnaturalnych,

 

 

nie dopuszczać do zalesiania cennych mokradeł nieleśnych,

 

 

ograniczać eksploatację gytii i torfu (torf eksploatować wyłącznie na cele lecznicze),

 

 

przeciwdziałać fragmentacji mokradeł na etapie planowania zagospodarowania przestrzennego,

 

 

uwzględniać ochronę mokradeł w procesach planowania przestrzennego i obejmować ochroną prawną „żywe” ekoSystemy mokradłowe.

Ważne jest, aby w warunkach nadmiaru powierzchni uprawnej przekształcone zagospodarowaniem mokradła poddawać zabiegom renaturyzacyjnym.

W Polsce ochrona mokradeł opiera się m.in. na przesłankach i zaleceniach wynikających z konwencji, programów i porozumień międzynarodowych. Polska jest stroną „Konwencji o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego” (tzw. Konwencja Ramsar), która określa zasady ochrony i racjonalnego gospodarowania na obszarach wodno-błotnych oraz zasady współpracy międzynarodowej w tym zakresie. Priorytetowe znaczenie ma ochrona ekoSystemów o szczególnych walorach przyrodniczych, znajdujących się na „Liście obszarów wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym” (tzw. Lista Ramsar). Do chwili obecnej za ostoje Ramsar w Polsce uznano 8 obszarów: Jezioro Łuknajno, Jezioro Karaś, Jezioro Siedmiu Wysp, Jezioro Świdwie, Rezerwat Słońsk, Słowiński Park Narodowy, Rezerwat Stawy Milickie oraz Biebrzański Park Narodowy.

Istotne zobowiązania wynikają z przystąpienia Polski do „Konwencji o różnorodności biologicznej”, która m.in. mówi o potrzebie określenia priorytetów ochrony ze szczególnym naciskiem na te składniki różnorodności, które są „rzadkie i w różny sposób zagrożone wyginięciem lub trwałym przekształceniem”.

Ochrona środowiska przyrodniczego mokradeł została ujęta w dyrektywach Unii Europejskiej. „Dyrektywa w sprawie ochrony siedlisk oraz dzikiej flory i fauny” (Dyrektywa Siedliskowa) zobowiązuje m.in. do tworzenia i skutecznej ochrony tzw. obszarów Natura 2000. Zaliczane są do nich m.in. obszary specjalnej ochrony ptaków, wyznaczone na podstawie „Dyrektywy w sprawie ochrony dzikich ptaków” (Dyrektywa Ptasia). Znaczną część obszarów Natura 2000 wyznaczonych w Polsce stanowią tereny wodno-błotne. Ochrona jakości wód i ekoSystemów z nimi związanych na poziomie zlewni/dorzecza była celem wprowadzenia ramowej „Dyrektywa Wodnej”.

Formalne wsparcie ochrony obszarów wodno-błotnych w Polsce stanowią krajowe akty prawne, z których najważniejsze to: Ustawa o ochronie przyrody, Ustawa o lasach, Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz Prawo ochrony środowiska i Prawo Wodne. Duże znaczenie mają Rozporządzenia Ministra Środowiska: w sprawie gatunków dziko występujących roślin i zwierząt objętych ochroną oraz w sprawie określenia rodzajów siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie. Zapisy chroniące torfowiska oraz oczka śródpolne zawiera także Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych.

Niezwykle wysoki priorytet zyskały mokradła, a ściślej bagienne i podmokłe łąki oraz pastwiska, w Krajowym Programie Rolnośrodowiskowym (część Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich opracowanego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi). Umożliwia on finansowe wsparcie ekstensywnego koszenia i wypasu użytków zielonych, co jest warunkiem zachowania różnorodności biologicznej wielu mokradeł.

 

Koszenie bagiennych i podmokłych łąk jest finansowo wspierane przez Krajowy Program Rolnośrodowiskowy (dolina Narwi; fot. J. i M. Rycharscy)

 

Ekstensywny wypas to jeden ze sposobów na zachowanie bioróżnorodności wielu mokradeł (dolina Narwi; fot. J. i M. Rycharscy)

W roku 2000 w Krajowym Systemie Obszarów Chronionych znajdowało się około 3 500 km2 naturalnych i przeobrażonych mokradeł, czyli ok. 8% ich obszaru w Polsce. W większości ekoSystemy te nie są chronione czynnie i nie mają zapewnionych właściwych dla nich warunków wodnych.

Działania czynnej ochrony bądź renaturyzacji mokradeł są najczęściej podejmowane z inicjatywy organizacji pozarządowych, a w przypadku obszarów chronionych – także osób lub organizacji zarządzających tymi obszarami. Czynna ochrona z reguły ma na celu utrzymanie siedlisk charakterystycznych, często rzadkich bądź zagrożonych wyginięciem gatunków flory i fauny, a w szerszym kontekście – ochronę tych gatunków. Prace renaturyzacyjne prawie zawsze mają za zadanie zwiększenie uwilgotnienia siedlisk bądź przywrócenie dawnego reżimu wodnego, np. poprzez zamknięcie bądź ograniczenie – za pomocą różnego rodzaju zastawek, progów bądź bystrotoków – odpływu wody rowami odwadniającymi czy odtworzenie meandrujących koryt rzecznych. Na niektórych obiektach pożądane zmiany stosunków wodnych zachodzą bez ingerencji człowieka, np. w następstwie zarastania niekonserwowanych rowów melioracyjnych bądź wybudowania tam przez bobry. Na mokradłach, które przestano rolniczo użytkować, działania renaturyzacyjne coraz częściej polegają na eliminowaniu zbiorowisk szuwarowych i zaroślowych. Jednymi z większych, obecnie realizowanych w kraju projektów czynnej ochrony bądź renaturyzacji mokradeł są: „Czynna ochrona nieleśnych ekoSystemów lądowych w Biebrzańskim Parku Narodowym (BPN)” (projekt realizowany przez BPN), „Aktywna ochrona torfowisk bałtyckich w Polsce” (projekt prowadzony przez Klub Przyrodników), „Aktywna ochrona siedlisk ginących gatunków ptaków wodnych i błotnych” (program realizowany przez Park Narodowy „Ujście Warty”).

 

Kamienny próg – jedna z budowli hydrotechnicznych stosowanych w pracach renaturyzacyjnych w celu ograniczenia odpływu wody z mokradeł (dolina Biebrzy; fot. F. Jarzombkowski)

 

Zmiany warunków wodnych mokradeł często zachodzą w wyniku działalności bobrów (Suwalszczyzna; fot. F. Jarzombkowski)


 

 


Oprac. Marek Rycharski

 

 

MATERIAŁY DO UŻYTKU WEWNĘTRZNEGO

© Prawa autorskie do tekstów, zdjęć, rysunków i map zamieszczonych na tej stronie są zastrzeżone i chronione polskim prawem.