IMUZ - Projekt Mokradła Polski
 

Roślinność mokradeł

 

Poniższy tekst stanowi jedynie krótkie wprowadzenie w problematykę roślinności mokradeł. Nie uwzględnia zróżnicowania klimatu (różnice w zbiorowiskach w strefie klimatu kontynentalnego i atlantyckiego), ani położenia nad poziomem morza (różnice i odmiany zbiorowisk w położeniach niżowych i górskich). Zainteresowani znajdą informacje szczegółowe w literaturze fachowej, np. w "Przewodniku do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski" Władysława Matuszkiewicza, na którego podstawie skonstruowano poniższy tekst.

Zróżnicowanie roślinności mokradłowej jest w dużej mierze odzwierciedleniem różnorodności siedlisk mokradłowych i procesów w nich zachodzących. W ciekach i zbiornikach z wodą słodką występuje roślinność wodna, do której należą:

 

 

zbiorowiska roślin niezakorzenionych pływających po powierzchni wody, wg nomenklatury fitosocjologicznej zaliczonych do klasy Lemnetea minoris; budowane głównie przez różne gatunki rzęs (Lemna spp.), rzadziej przez wątrobowce (Riccia fluitans, Ricciocarpus natans), czy paproć salwinię (Salvinia natans); 

 

 

zbiorowiska roślin zakorzenionych w dnie, o liściach pływających, do których należy zarówno dość pospolite zbiorowisko "lilii wodnych" czyli kwitnącego biało grzybienia białego i grążela żółtego (Nupharo-Nymphaetum), jak i rzadko występujące skupiska kotewki orzecha wodnego (Trapetum natantis); wg nomenklatury fitosocjologicznej ten typ roślinności należy do klasy Potametea

 

 

roślinność podwodna wód stojących, czyli np. łąki rdestnicowe z klasy Potametea oraz coraz rzadsze łąki ramienicowe z klasy Charetea i tzw. roślinność "lobeliowa" z klasy Littorelletea uniflorae

 

 

roślinność cieków z wyraźnym przepływem wody, np. zbiorowiska jaskrów wodnych ze związku Ranunculion fluitantis z klasy Potametea

 

Roślinność wodna - rzęsy (Lemna spp.), osoka aloesowata (Stratiotes aloides), grążel żółty (Nuphar lutea) (fot. J. i M. Rycharscy)

 

Roślinność wodna i szuwarowa w strefie przejściowej między środowiskiem wodnym i lądowym (fot. M. Szewczyk)

Strefę przybrzeżną zbiorników wód stojących, jak również wód płynących zajmuje roślinność szuwarowa (klasa Phragmitetea), która ma również wielkie znaczenie w procesach lądowacenia zbiorników wodnych. Wyróżnia się:

 

 

szuwary właściwe (Phragmition), które zazwyczaj występują w strefie między roślinnością wodną i roślinnością lądową, np. szuwar trzcinowy (Phragmitetum australis), wąsko- i szerokopałkowy (Typhetum angustifoliae, Typhetum latifoliae), skrzypowy (Equisetetum fluviatilis);

 

 

szuwary trawiaste z ziołami (Sparganio-Glycerion fluitantis), odnotowywane najczęściej na brzegach wód płynących ze znaczną szybkością, np. zespół manny fałdowanej (Glycerietum plicatae), czy rukwi wodnej (Nasturietum officinalis); 

 

 

szuwary wielkoturzycowe (Magnocaricion), np. szuwar turzycy zaostrzonej (Caricetum gracilis), kosaćca żółtego (Iridetum pseudoacori) czy mozgi trzcinowatej (Phalaridetum arundinaceae), zajmujące miejsca rzadziej i krócej zalewane niż w przypadku siedlisk szuwarów właściwych. 

Wśród zbiorowisk roślinności szuwarowej znajdują się zarówno takie, które rosnąc w wodzie tworzą mozaikę z roślinnością wodną, np. szuwar trzciny, jak również zbiorowiska o charakterze łąk turzycowych, nawiązujące składem florystycznym do młak niskoturzycowych, np. zbiorowisko turzycy dzióbkowatej (Caricetum rostratae), czy do zbiorowisk łąkowych, np. szuwar turzycy lisiej (Caricetum vulpinae). Część z nich jest torfotwórcza.

Na mulistych, przeważnie wysychających latem brzegach wód spotyka się zbiorowiska gatunków jednorocznych z dużym udziałem rdestów (Polygonum spp.), uczepów (Bidens spp.) i komos (Chenopodium spp.) (z klasy Bidentetea tripartiti), a w okresowo zalewanych miejscach na terenach mineralnych - zbiorowiska cibor (Cyperus spp.) i sitów (Juncus spp.) (klasy Isoëto-Nanojuncetea).

Kolejnym typem roślinności mokradłowej są młaki niskoturzycowe o fizjonomii niskich łąk, określane również jako zbiorowiska mszysto-turzycowe. Występują na terenach zasilanych wodami gruntowymi, wysiękowymi lub źródliskowymi. Tzw. kwaśne młaki niskoturzycowe (Caricetalia nigrae) nawiązują florystycznie i siedliskowo do szuwarów wielkoturzycowych (Magnocaricion), torfowisk przejściowych (Scheuchzerietalia palustris) lub mokrych łąk z rzędu Molinietalia. Część z nich to fitocenozy o charakterze antropogenicznym, powstałe na skutek ekstensywnego użytkowania jako jednokośne łąki. Drugą grupę młak tworzą tzw. eutroficzne młaki niskoturzycowe (Caricetalia davallianae), preferujące siedliska zasilane wodami zasobnymi w składniki mineralne, często w węglan wapnia, występujące m.in. na terenach źródliskowych.

 

Młaka niskoturzycowa z bobrkiem trójlistkowym (Menyanthes trifoliata), skrzypem bagiennym (Equisetum fluviatile) i turzycą dzióbkowatą (Carex rostrata) (fot. A. Klimkowska, G. Jobse)

Wśród zbiorowisk roślinnych charakterystycznych dla źródlisk znajdują się również zbiorowiska z klasy Montio-Cardaminetea, do której należą zarówno stosunkowo rzadkie zbiorowiska mszyste, jak również częściej spotykane zbiorowisko śledziennicy skrętolistnej (Chrysosplenium alternifolium) i rzeżuchy gorzkiej (Cardamine amara).

Spośród zbiorowisk użytkowanych łąkowo i pastwiskowo, z mokradłami są związane:

 

 

murawy zalewowe budowane przez trawy rozłogowe, np. mietlicę rozłogową (Agrostis stolonifera), oraz płożące się rośliny dwuliścienne, np. jaskier rozłogowy (Ranunculus repens) czy pięciornik gęsi (Potentilla anserina), występujące na terenach okresowo zalewanych lub podtapianych; 

 

 

łąki trzęślicowe (Molinion), zajmujące małe powierzchnie na niezmeliorowanych i nienawożonych terenach mineralnych, coraz rzadsze ze względu na zanikanie siedlisk i zarzucanie tradycyjnego, jednorazowego, jesiennego koszenia; 

 

 

łąki selernicowe (Cnidion dubii), występujące na żyznych aluwiach w środkowych i dolnych odcinkach dolin dużych rzek; 

 

 

 łąki wilgotne (Calthion), zwane niekiedy "kaczeńcowymi" od charakterystycznego dla nich kaczeńca błotnego (Caltha palustris), obejmujące szereg antropogenicznych zbiorowisk łąkowych użytkowanych dwu- i wielokośnie, np. łąki ostrożeniowe (Angelico-Cirsietum oleracei, Cirsietum rivularis), łąki z krwiściągiem lekarskim (Sanguisorba officinalis), zbiorowisko sitowia leśnego (Scirpetum silvatici); 

 

 

 łąki wyczyńcowe (Alopecurion pratensis), intensywnie uprawiane i pielęgnowane lecz o spontanicznym składzie gatunkowym. 

 

Gatunek łąk wilgotnych, rdest wężownik (Polygonum bistorta) (fot. M. Szewczyk)

Wskutek nadmiernego przesuszenia, podsiewania bądź braku zrównoważonego użytkowania, łąki na zmeliorowanych siedliskach mokradłowych mogą utracić charakter łąk zmiennowilgotnych lub wilgotnych na rzecz łąk świeżych z rzędu Arrheneteretalia, które w warunkach naturalnych występują na żyznych, świeżych (tj. niezbyt wilgotnych) glebach mineralnych bez śladów zabagnienia.

Wzdłuż cieków wodnych oraz w miejscach niekoszonych lub rzadko koszonych występują zbiorowiska ziołoroślowe (Filipendulion), tzn. z dominacją wysokich bylin dwuliściennych, np. wiązówki błotnej (Filipendula ulmaria), tojeści pospolitej (Lysimachia vulgaris), kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis), krwawnicy pospolitej (Lythrum salicaria).

Według nomenklatury fitosocjologicznej, powyżej wymienione zbiorowiska łąkowe i ziołorośla należą do rzędu Molinietalia.

 

Gatunki ziołorośli (od lewej): kozłek lekarski (Valeriana officinalis), tojeść pospolita (Lysimachia vulgaris), krwawnica pospolita (Lythrum salicaria) (fot. M. Szewczyk)

Wąski pas ekotonowy między szuwarami a zaroślami wierzbowymi tworzą tzw. zbiorowiska welonowe, budowane przez wysokie zioła i pnącza (rząd Convolvuletalia).

W dolinach rzek, na piaszczystych, żwirowatych lub kamienistych aluwiach w zasięgu całorocznych wysokich stanów wody występują zarośla wierzbowe oraz zbiorowiska leśne: łęgi wierzbowe i topolowe z klasy Salicetea purpureae. W skład wymienionych zbiorowisk wchodzą głównie wierzby wąskolistne, np. wierzba siwa (Salix eleagnos), trójpręcikowa (S. triandra), wiklina (S. purpurea), biała (S. alba) i krucha (S. fragilis).

Na żyznych, często organicznych glebach w dolinach rzecznych, zasilanych przez ruchliwe wody gruntowe oraz wody epizodycznych zalewów i spływów powierzchniowych występują lasy łęgowe ze związku Alno-Ulmion, np. łęg jesionowo-olszowy (Fraxino-Alnetum), bagienna olszyna górska (Caltho laetae-Alnetum), czy preferujący nieco suchsze siedliska - łęg wiązowo-jesionowy (Ficario-Ulmetum minoris). W zależności od typu lasu, w drzewostanach dominują: olsza czarna (Alnus glutinosa), olsza szara (Alnus incana), jesion (Fraxinus excelsior) lub wiązy (Ulmus spp.). W runie przeważają byliny leśne z domieszką gatunków łąkowych, natomiast bardzo rzadko odnotowuje się gatunki szuwarowe.

Na obrzeżach dolin rzecznych i w zagłębieniach terenu znajdują się siedliska zasilane wysoko stojącymi wodami gruntowymi, a w okresie, gdy poziom wódy gruntowych jest niski - wodami opadowymi. W przeciwieństwie do siedlisk łęgów wody gruntowe mają tu nieznaczną ruchliwość w kierunku poziomym i tendencję do stagnowania na powierzchni gruntu. Na tego typu siedliskach utrzymują się zbiorowiska z klasy Alnetea glutinosae, czyli zarośla wierzbowe budowane głównie przez krzaczaste, szerokolistne wierzby, np. wierzbę szarą (S. cinerea), pięciopręcikową (S. pentandra), uszatą (S. aurita), oraz zbiorowiska leśne, głównie olsy z panującą olszą czarną (Alnus glutinosa) i licznymi gatunkami szuwarowymi w runie.

Z siedliskami dystroficznymi są związane zbiorowiska niskich turzyc, np. turzycy bagiennej (Caricetum limosae), nitkowatej (C-etum lasiocarpae), obłej (C-etum diandrae), oraz zbiorowisko przygiełki białej (Rhynchosporetum albae). Występują one na torfowiskach przejściowych, tworzą okrajki torfowisk wysokich i darnie na powierzchni lądowiejących zbiorników dystroficznych, jak również zasiedlają dolinki w kompleksach mszarów torfowisk wysokich. Według nomenklatury fitosocjologicznej należą do rzędu Scheuchzerietalia palustris.

 

Gatunek torfowisk przejściowych, turzyca bagienna (Carex limosa) (fot. M. Szewczyk)

W płytkich zbiornikach dystroficzych, na podłożu torfowym występują wyspecjalizowane zbiorowiska, np. z dominacją pływaczy (Utricularia spp.), należące do klasy Utricularietea intermedio-minoris.

Na kwaśnych, oligo- i dystroficznych siedliskach zasilanych głównie wodami opadowymi wykształcają się mszary (Sphagnetalia magellanici), czyli torfotwórcze zbiorowiska mchów torfowców z udziałem krzewinek, głównie z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), turzyc (Carex spp.), wełnianek (Eriophorum spp.) i innych roślin o fizjonomii traw. Na terenach, gdzie zwierciadło wody ulega wahaniom, mogą wykształcać się mokre wrzosowiska z wrzoścem bagiennym (Erica tetralix), należące do zbiorowisk rzędu Sphagno-Ericetalia, charakterystycznych dla klimatu atlantyckiego.

 

Mokre wrzosowisko atlantyckie i wrzosiec bagienny (Erica tetralix) (po prawej) (Torfowisko Bielawa; fot. M. Szewczyk)

Zbiorowiska leśne na siedliskach dystroficznych to bory bagienne z drzewostanem sosnowym lub brzozowym i krzewinkowo- lub trawiasto-mszystym runem należące do związku Dicrano-Pinion m.in. bór bagienny (Vaccinio uliginosi-Pinetum silvestris) oraz zbiorowiska z panującym świerkiem i/lub jodłą ze związku Piceion abietis, m.in. borealna świerczyna na torfie (Sphagno girgensohnii-Piceetum). Na terenach z wilgotnymi glebami piaszczystymi i wysokim, choć zmiennym w ciągu roku poziomem wody gruntowej spotyka się fitocenozy śródlądowego boru wilgotnego (Molinio-Pinetum) z drzewostanem sosnowym z domieszką brzozy omszonej (Betula pubescens) i trzęślicą modrą (Molinia caerulea) w runie.

W siedliskach morskich i na solniskach śródlądowych występują zbiorowiska przystosowane do zasilania wodą słoną. Należą do nich tzw. łąki podmorskie z udziałem glonów, porastające dno morza do głębokości ok. 2-10 m (klasy Zosteretea marinae, Ruppietea maritimae), zbiorowiska roślin jednorocznych powstające w miejscach gromadzenia się wyrzucanych przez fale szczątków organicznych (z klasy Cakiletea maritimae), halofilne szuwary sitowca nadmorskiego lub oczeretu Tabernemontana (Scirpetum maritimi), zbiorowiska z solirodem na siedliskach błotnistych (z klasy Thero-Salicornietea) oraz zbiorowiska z klasy Asteretea tripolium o charakterze zbliżonym do łąk.

 

Gatunek brzegu morskiego, rukwiel nadmorska (Cakile maritima) (fot. M. Szewczyk)

Legenda bazy danych zawiera wydzielenia:

 

 

szuwarów wodnych i wodno-lądowych ze związków Phragmition i Sparganio-Glycerion

 

 

szuwarów wielkoturzycowych ze związku Magnocaricion

 

 

młak niskoturzycowych torfowisk niskich z rzędów Caricetalia nigrae i Caricetalia davallianae

 

 

mszarów torfowisk przejściowych z rzędu Scheuchzerietalia palustris;

 

 

mszarów torfowisk wysokich z klasy Oxycocco-Sphagnetea

 

 

zbiorowisk łąk wilgotnych z rzędu Molinietalia caeruleae

 

 

łąk świeżych  z rzędu Arrheneteretalia i muraw napiaskowych z rzędu Corynephoretalia canescentis

 

 

lasów i zarośli ze związków: Alno-Ulmion (lasy łęgowe), Alnion glutinosae, Dicrano-Pinion (tylko zespoły gleb bagiennych i mokrych), Piceion abietis (= Vaccinio-Piceion) (tylko zespoły gleb bagiennych i mokrych), oraz z rzędu Salicetalia purpureae 


Niewydzielone zbiorowiska roślinności wodnej wchodzą w skład wydzielenia "wody powierzchniowe", natomiast zbiorowiska różnych klas i rzędów opisane w tekście, a nie wymienione w legendzie, jak np. Bidentetea tripartiti, Isoëto-Nanojuncetea, Montio-Cardaminetea, Convolvuletalia, Utricularietea intermedio-minoris, czy Cakiletea maritimae, tworzą zazwyczaj niewielkie płaty, których umieszczenie na mapie w skali 1:100 000 nie jest możliwe. Obecność wydzielenia muraw z rzędu Corynephoretalia canescentis, czyli zbiorowisk siedlisk suchych, wiąże się z ich występowaniem w dolinach rzecznych na sporadycznie zalewanych aluwiach piaszczystych.


Oprac. Monika Szewczyk

 

 

MATERIAŁY DO UŻYTKU WEWNĘTRZNEGO

© Prawa autorskie do tekstów, zdjęć, rysunków i map zamieszczonych na tej stronie są zastrzeżone i chronione polskim prawem.