IMUZ - Projekt Mokradła Polski
 

Historia i ogólne tło realizacji projektu:

 

Obszary mokradeł i użytków zielonych Polski o łącznej powierzchni ok. 4,4 mln ha, ze względu na swe walory przyrodnicze, znaczenie w rolnictwie i w innych dziedzinach gospodarki od lat są przedmiotem zainteresowania krajowych instytucji zajmujących się rolnictwem, ochroną przyrody, planowaniem przestrzennym, a nawet energetyką. Wyrazem tego zainteresowania była podjęta w połowie lat 50. XX w. ogólnopolska akcja inwentaryzacji i kartowania torfowisk, w wyniku której zgromadzono i zarchiwizowano według jednolitej metodyki dokumentacje, zawierające szczegółowe informacje o złożach torfu, warunkach glebowych, zbiorowiskach roślinnych, uwarunkowaniach morfologicznych i geologicznych poszczególnych obiektów.

Od pewnego czasu mokradła, jako zasoby przyrodnicze istotne w skali całego kontynentu europejskiego są przedmiotem troski ze strony krajów Wspólnoty Europejskiej, szczególnie w kontekście zachowania związanej z nimi bioróżnorodności. To zainteresowanie było bezpośrednią przyczyną finansowania w latach 1991-1995 przez holenderskie Ministerstwo Rolnictwa, Środowiska i Rybołówstwa projektu, p.t.: „Charakterystyka i waloryzacja mokradeł i użytków zielonych Polski w aspekcie ochrony środowiska”, koordynowanego przez dr Dicka Verkaar’a z ówczesnego instytutu IBN DLO Wageningen (obecnie ALTERRA). Ze strony polskiej koordynatorem projektu był prof. dr hab. Henryk Okruszko. W skład grupy koordynującej wchodzili doc. dr Wiesław Dembek i doc. dr hab. Jan Oświt. Podstawę opracowania stanowiła synteza dostępnych materiałów publikowanych i niepublikowanych oraz uzupełniające badania w obszarach najmniej rozpoznanych. Projekt obejmował mokradła i użytki zielone położone na glebach hydrogenicznych, semihydrogenicznych oraz napływowych. Nie dotyczył on, stosunkowo nielicznych, użytków zielonych położonych na wysoczyznach oraz hal górskich. Wynikiem projektu są regionalne opracowania monograficzne, dotyczące mokradeł i użytków zielonych oraz analogowa mapa mokradeł i użytków zielonych Polski w skali 1:100.000.

W toku tego projektu, obejmującego teren całego kraju, przedstawiono obraz szaty roślinnej mokradeł oraz ich zróżnicowanie siedliskowe, ze szczególnym uwzględnieniem torfowisk. Stosownie do ówczesnych możliwości technicznych i finansowych, mapy zostały wykonane manualnie, w jednym egzemplarzu, na niekartometrycznych, kserograficznych odbitkach jedynego dostępnego wówczas podkładu mapowego w układzie GUGiK 80, co tym samym ograniczyło możliwość zastosowania ich przy weryfikacji, czy aktualizacji danych.

Powstała w ramach projektu cyfrowa wersja mapy mokradeł i użytków zielonych Polski w skali 1:300.000 wykonana przy wykorzystaniu autorskiego oprogramowania, mimo że ukazuje zróżnicowanie przestrzenne mokradeł i daje możliwość wygenerowania zestawień tabelarycznych w ujęciu wojewódzkim i regionalnym, ma ograniczoną funkcjonalność ze względu na zastosowany format danych.

Ostatnie dziesięciolecie przyniosło dwa nowe elementy w zaistniałej sytuacji. Po pierwsze, rozwój technik GIS dał duże możliwości w zakresie wektoryzacji pierwotnych materiałów analogowych, łączenie w jeden spójny System materiałów kartograficznych, baz danych oraz innych materiałów źródłowych (opracowania tekstowe, materiały audiowizualne, zdjęcia lotnicze, obrazy satelitarne, itp.), a także uzupełnianie i aktualizację treści materiałów archiwalnych. Po drugie, ogromny wzrost zainteresowania ochroną mokradeł spowodował silną presję na udostępnianie istniejących danych oraz możliwość uzupełniania treści merytorycznych map przez różnego rodzaju instytucje administracyjne i naukowe, a także licznie powstałe organizacje pozarządowe.

Pod koniec lat 90. XX w. pojawiła się koncepcja wektoryzacji istniejących zasobów informacyjnych na temat mokradeł. Pierwsze próby podjęto przy okazji realizacji w Instytucie Melioracji i Użytków Zielonych europejskiego projektu inwentaryzacji torfowisk w krajach Europy Środkowej (Central European Peatland Project) finansowanego przez Wetlands International oraz tworzenia Zintegrowanej Bazy Danych GIS „Ochrona Przyrody w Polsce”, koordynowanego przez Instytut Ochrony Środowiska. W ramach tych przedsięwzięć do postaci cyfrowej udało się sprowadzić jedynie torfowiska o powierzchni przekraczającej 100 ha. Oba projekty uświadomiły skalę niezbędnych działań organizacyjnych, technicznych i merytorycznych (w tym opracowania koncepcji i metodyki), a także kosztów, jakie wiążą się z przetworzeniem wszystkich istniejących archiwalnych danych o mokradłach Polski.

W 2004 roku, biorąc pod uwagę rosnące zapotrzebowanie na informacje o ekoSystemach mokradłowych, a także uwarunkowania wynikające z wdrażania w Polsce Dyrektywy Siedliskowej i Ptasiej i związanej z nimi sieci obszarów chronionych NATURA 2000, zawarta została umowa trójstronna między Ministerstwem Środowiska, Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Instytutem Melioracji i Użytków Zielonych na wykonanie Systemu Informacji Przestrzennej o Mokradłach Polski.

Wybór Instytutu Melioracji i Użytków Zielonych jako głównego wykonawcy projektu wynikał z faktu zgromadzenia w tej instytucji licznych zasobów informacyjnych o siedliskach i ekoSystemach mokradłowych Polski, w tym w szczególności:

 

 

4.200 tomów dokumentacji archiwalnych, z opisem 50.000 złóż torfowych Polski (dane z lat 60. i 70. XX w.); 

 

 

wyników ok. 10 tysięcy wierceń złóż torfowych, wykonywanych dla potrzeb dokumentacji, zawierających obraz stratygrafii złóż, na podstawie analiz składu botanicznego torfu; 

 

 

komputerowej bazy danych „TORF" zawierającej podstawowe dane ilościowe nt. 50.000 złóż (powierzchnie, typy złóż, zasoby torfu, rodzaje torfu, miąższości itp.), opracowaną na na przełomie lat 80. i 90 podstawie dokumentacji torfowych;

 

 

mapy Mokradeł i Użytków Zielonych w skali 1:100.000, przedstawiającej: granice siedlisk hydrogenicznych, ich roślinność aktualną oraz lokalizację i typy torfowisk; 

 

 

licznych opracowań monograficznych i ekspertyz dotyczących poszczególnych obiektów mokradłowych. 

Wypada tu wspomnieć, że do realizacji projektu doszło dzięki zrozumieniu i poparciu ówczesnego Głównego Konserwatora Przyrody – Pani Profesor Ewy Symonides.

Archiwum dokumentacji torfowych, jak również komputerowa baza danych „TORF”, były od wielu lat wykorzystywana przez szereg osób i instytucji. Korzystały z niej między innymi urzędy administracyjne różnego szczebla, łącznie z Departamentami Ministerstwa Środowiska oraz Rolnictwa, liczni wykonawcy poszczególnych arkuszy nowej edycji mapy geologicznej Polski w skali 1:50.000, ogromna rzesza naukowców, doktorantów i magistrantów. Dostęp do dokumentacji torfowych regulowany jest odrębnymi przepisami Prawa Geologicznego.

Dostęp do map źródłowych, znajdujących się w archiwum Zakładu Ochrony Przyrody Obszarów Wiejskich IMUZ – pomimo licznych zapytań, kierowanych również z ośrodków zagranicznych – był z konieczności ograniczony ze względu na to, że wykonany w jednym egzemplarzu komplet map może łatwo ulec zniszczeniu w stopniu uniemożliwiającym ich komputerową obróbkę i digitalizację.

Niniejszy projekt ma na celu stworzenie zrębów Systemu, umożliwiającego udostępnianie i rozpowszechnianie informacji przestrzennych i opisowych, zebranych w ramach realizacji wspomnianego projektu polsko-holenderskiego: „Charakterystyka i waloryzacja mokradeł i użytków zielonych Polski w aspekcie ochrony środowiska”. Elementem Systemu Informacji Przestrzennej o Mokradłach Polski, jest integracja wymienionych wyżej danych z wybranymi informacjami ilościowymi i jakościowymi zgromadzonymi w bazie danych „TORF”. Jednocześnie należy podkreślić, że celem projektu nie była weryfikacja i aktualizacja danych, a jedynie opracowanie istniejących danych w postaci numerycznej.

W takiej formie System stanowić ma osnowę dla wprowadzania aktualnych wyników badań prowadzonych na siedliskach hydrogenicznych. Uzupełnianie Systemu o aktualne dane umożliwi rejestrację zmian zachodzących w ekoSystemach mokradłowych i stanie się cennym narzędziem w badaniach przyrodniczych, w działaniach związanych z ochroną przyrody, pracach planistycznych oraz wszelkich przedsięwzięciach upowszechniających wiedzę ekologiczną. Tym samym wśród potencjalnych adresatów Systemu wymienić można jednostki naukowe, instytucje administracji państwowej i samorządowej, jak również organizacje pozarządowe.
 

Przy realizacji Systemu przyjęto kilka założeń wyjściowych:

 

 

podstawowym warunkiem przydatności Systemu jest zapewnienie dwustronnego przepływu informacji: pełnej dostępności dla zainteresowanych przy zapewnieniu uzyskiwania informacji zwrotnych potrzebnych do aktualizacji danych; 

 

 

System powinien być opracowany w popularnym w Polsce formacie danych GIS i w układzie 1992 lub w siatce geograficznej, co zapewni integrację z danymi zawartymi w innych bazach danych przestrzennych i tym samym znacząco poszerzy liczbę odbiorców; 

 

 

opracowanie danych w formie GIS pozwoli na uporządkowanie, ujednolicenie i usystematyzowanie danych oraz zapewni szybki dostęp do informacji; z wykorzystaniem możliwości, jakie dają narzędzia GIS w zakresie:

 

 

 

 

 

integrowania danych przestrzennych zróżnicowanych pod względem skali, jakości, sposobu prezentacji i odwzorowania, 

 

 

 

 

integrowania danych przestrzennych ze zdjęciami lotniczymi i satelitarnymi, 

 

 

 

 

analizowania danych przestrzennych oraz odpowiadających im danych opisowych, które dotychczas stanowiły odrębne bazy, 

 

 

 

 

opracowania graficznego raz wykonanej mapy cyfrowej w różnych ujęciach czy skalach, wykorzystując różną klasyfikację, symbolikę lub kolorystykę oraz zakres przestrzenny. 

Ponadto System umożliwi aktualizację informacji o mokradłach, generowanie map siedlisk hydrogenicznych, typów torfowisk i roślinności aktualnej oraz będzie narzędziem wspomagającym opracowywanie strategii ochrony przyrody w skalach regionalnych i lokalnych.


 
Oprac. Zuzanna Oświecimska-Piasko, Hubert Piórkowski

 

 

The research team would like to address particular thanks to Ms Prof Ewa Symonides (former Chief Nature Consevator.) and Mr Dick Verkaar from the IBN-DLO Wageningen (currently ALTERRA) whose help and understanding enable to undertake this project.
 
Zespół realizujący składa szczególne podziękowania Pani prof. dr hab. Ewie Symonides (byłemu Głównemu Konserwatorowi Przyrody) oraz dr Dickowi Verkaarowi z instytutu IBN-DLO (obecnie ALTERRA) w Wageningen, których pomoc i zrozumienie pozwoliły na podjęcie projektu.

 

 

MATERIAŁY DO UŻYTKU WEWNĘTRZNEGO

© Prawa autorskie do tekstów, zdjęć, rysunków i map zamieszczonych na tej stronie są zastrzeżone i chronione polskim prawem.